Onderzoek doen is een van de kerntaken van een museum. In musea wordt meestal onderzoek gedaan naar herkomst en betekenis van de collectie, objecten en onderwerpen voor een tentoonstelling. Historische verenigingen doen vaak lokaal of thematisch historisch onderzoek naar aanleiding van een herdenking, een actuele gebeurtenis of een gemeentelijk bouwplan. Onder onderzoek wordt hier verstaan het volgens een vooraf bepaalde vraagstelling systematisch en controleerbaar verzamelen, analyseren en beschrijven van gegevens. Hoe zet je zo’n onderzoek op?

Het begint met een goede vraagstelling. Zorg ervoor dat deze zo specifiek mogelijk en niet te algemeen is geformuleerd, en beperk het onderwerp in de te onderzoeken tijdspanne en in ruimte (plaats of gebied). Houd bij de vraagstelling ook rekening met beperkingen in de methode en de voor het onderzoek beschikbare hoeveelheid tijd. De vraagstelling moet aansluiten op datgene wat er uit literatuur en documentatie al over zo’n onderwerp bekend is.

Een goede vraagstelling is bijvoorbeeld: ‘herinneringen aan de viering van de bevrijding in Alkmaar, mei 1945, uit het Alkmaars Dagblad’. Hier zijn beperkingen in de vraagstelling ingebracht qua tijd: mei 1945, qua plaats: Alkmaar en qua methode: alleen voorzover te lezen in het Alkmaars Dagblad.
Een andere goede vraagstelling is bijvoorbeeld: ‘materiele getuigenissen van het verzet in Haarlem tussen 1940 en 1945 in niet-museale collecties in Kennemerland’. Deze zoektocht kan bijvoorbeeld nog niet bekende gegevens en objecten opleveren voor een expositie.

Eerste onderdeel van het onderzoek is het bijeenbrengen van gegevens die al over het onderwerp bekend zijn. Deze gegevens vinden we in boeken, tijdschriftartikelen, jaarboeken en bundels. Ook verzamelingen van afbeeldingen en veiling- of tentoonstellingscatalogi behoren tot deze categorie, evenals de al over het onderwerp bekende gegevens uit de documentatiemappen of objectregistratie van een museum.

Wetenschappelijke bibliotheken hebben vaak een omvangrijk bezit aan encyclopedieën, biografische en geografische woordenboeken, atlassen en bibliografieën.
Belangrijk hulpmiddel bij het vinden van literatuur zijn bibliografieën, soms algemeen, naar onderwerp, ingericht, soms per jaar of per plaats, regio of provincie. Bij het vinden van literatuur zijn grofweg twee methodes te hanteren. De eerste is de systematische zoekmethode, waarmee naslagwerken en bibliografieën op onderwerp en thema worden geraadpleegd. De andere methode wordt de ‘sneeuwbalmethode’ genoemd. Hiermee wordt in geraadpleegde literatuur gezocht naar publicaties in de literatuuropgave en het notenapparaat.

Belangrijke bibliografieën voor Noord-Holland zijn het Repertorium van boeken, en van tijdschriftartikelen betreffende de geschiedenis van Noord-Holland (zie literatuur).

Terug naar boven

Ook op internet zijn belangrijke sites waarmee literatuur, documentatie en bronnenmateriaal over historische onderwerpen te vinden zijn. Veel wetenschappelijke instellingen, universiteiten, musea en archieven beschikken inmiddels over online toegankelijkheid van hun bibliotheek, hun collecties en hun archiefbestanden. De belangrijkste voor Noord-Holland zijn:

• www.uba.uva.nl (Universiteitsbibliotheek van de Universiteit van Amsterdam)


• www.geschiedenisbank-nh.nl


• www.beeldbank-nh.nl


• www.noord-hollandsarchief.nl


• www.gooienvechthistorisch


• www.archiefalkmaar.nl


• www.waterlandsarchief.nl


• www.westfriesarchief.nl

Enkele belangrijke landelijke sites:

• http://www.meertens.knaw.nl/meertensnet


• www.iisg.nl


• www.rkd.nl


• www.kb.nl


• www.volkscultuur.nl

Terug naar boven

We noemen literatuur en documentatie secundaire bronnen, omdat ze gegevens en onderzoekingen bevatten die door een onderzoeker bij elkaar zijn gebracht en beschreven. Dit in tegenstelling tot primaire bronnen. Dit zijn de in het verleden ontstane geschriften en documenten zelf, meestal bewaard in archieven en onderwerp van bronnenonderzoek. Iedere serieuze onderzoeker benadert literatuur en bronnen kritisch om te beoordelen of datgene wat er vermeld staat betrouwbaar is, en om te bepalen welk gewicht aan die bron moet worden toegekend. Iedere onderzoeker moet in zijn eigen onderzoek controleerbaar zijn, zodat onderzoekers na hem net zo kritisch kunnen oordelen over zijn werk als hij over dat van zijn voorgangers.

Bronnenkritiek is niet alleen toepasbaar op archiefbronnen, maar ook op literatuur en documentatie. Vragen die aan bronnen gesteld kunnen worden zijn bijvoorbeeld: is dit document echt of vals? Waarom, met welk doel of oogmerk, is deze bron geschreven? Was de schrijver tijdgenoot (contemporain) van de door hem beschreven gebeurtenis en misschien vooringenomen of bevooroordeeld?

Terug naar boven

Er zijn in de erfgoedwereld diverse soorten van onderzoek. De meest uitgevoerde vormen zijn literatuuronderzoek, archiefonderzoek en veldonderzoek.

Literatuuronderzoek behelst de studie naar een bepaald onderwerp met behulp van alle mogelijke secundaire bronnen:

• boeken


• geschriften


• artikelen

Archiefonderzoek behelst de studie van primaire bronnen, die zich in archieven bevinden of in bronnenuitgaven:

• rekeningen


• notulen
• verordeningen
• egodocumenten
• vergunningen


• prenten
• foto’s


• kaarten


• tekeningen

Veldonderzoek wordt zoals de naam al zegt ter plaatse uitgevoerd. Dit kan bijvoorbeeld bouwkundig onderzoek zijn, of archeologisch onderzoek. Ook mondelinge geschiedenis en het interviewen van informanten over bepaalde gebruiken of gebeurtenissen behoort tot deze categorie onderzoek.
Het komt vaak voor dat meerdere onderzoeksvormen in een onderzoek worden gehanteerd.

Terug naar boven

Resultaten van goed onderzoek verdienen publicatie. Dat kan met een boek zijn, maar ook in artikelen in historische tijdschriften. Ook kan overwogen worden onderzoeksresultaten of delen daarvan te publiceren op een website. Ook verenigingsbladen, tentoonstellingscatalogi of zaalbrieven in musea zijn belangrijke media voor het openbaar maken van onderzoek. Publiceren geeft niet alleen voldoening aan de auteur, maar geeft andere geïnteresseerden de gelegenheid kennis te nemen van de resultaten.

Zelfs als onderzoek geen resultaat oplevert is het nuttig de speurtocht te beschrijven voor onderzoekers na ons.

Terug naar boven

• Gids voor historisch onderzoek in Noord-Holland
  K.W.J.M.Bossaers | Stichting Regionale Geschiedbeoefening Noord-Holland | Meppel | 1994

• Transcript, een onderzoek schrijven
  Bussum | 1993

• Handleiding voor de beoefening van lokale en regionale geschiedenis
  W.J.Alberts en A.G. van der Steur | Weesp | 1984

• Onderzoek in het Rijksarchief in Noord-Holland
  H.J.A.H.G.Metselaars | Haarlem | 1993

• Archiefwijzer
  Handleiding voor het gebruik van archieven in Nederland.
  J.A.M.Y.Bos-Rops en M. Bruggemans | Muiderberg | 1987

• Zoeken en schrijven
  Handleiding bij het maken van een historisch werkstuk.
  P. de Buck | Den Haag | 1991

• Museumpeil 25
  (voorjaar 2006) | themanummer Onderzoek

Terug naar boven